Тэксты лекцый Станкевіч А.А. па дысцыпліне «Агульнае мовазнаўства” для студэнтаў ІУ курса спец. “Беларуская філалогія”

Агульнае мовазнаўства

Тэорыя мовы

Лекцыя № 1

Уводзіны

План

Мова як аб’ект і прадмет мовазнаўства. Класіфікацыя раздзелаў мовазнаўства.

Прадмет, задачы, будова курса “Агульнае мовазнаўства”, сувязь з іншымі дысцыплінамі.

Літаратура.

1. Мова як аб’ект і прадмет мовазнаўства. Класіфікацыя раздзелаў мовазнаўства.

Мовазнаўства належыць да ліку найбольш старажытных і разгалінаваных навук. Прадметам яго вывучэння з’яўляецца мова.

Мова з’яўляецца складанай сістэмай. У ёй выдзяляюцца розныя тыпы моўных адзінак, сукупнасць якіх утварае розныя ўзроўні, звязаныя пэўнымі сувязямі і адносінамі ў адно цэлае. Складанасць унутранай арганізацыі мовазнаўства вызначаецца, па-першае, шматаспектнасцю сістэмы яе аб’екта (мовы), а таксама старажытнасцю самой навукі аб мове. У сувязі з гэтым у складзе мовазнаўства ў адпаведнасці з сістэмна-структурнымі асаблівасцямі мовы вызначаюцца розныя раздзелы:

Знешняе – унутранае мовазнаўства.

У сувязі з тым, што мова з’яўляецца сістэмай узаемазвязаных адзінак (фанема – марфема – слова – словазлучэнне – сказ), у адпаведнасці з якімі выдзяляюцца асноўныя моўныя ўзроўні – фанетычны, мафалагічны, лексічны, словаўтваральны, сінтаксічны, у мовазнаўстве вызначаюцца асобныя раздзела (дысцыпліны), якія вывучаюць гэтыя адзінкі: фанетыка, марфалогія, словаўтварэнне, лексікалогія, сінтаксіс. Гэтыя раздзелы аб’ядноўваюцца ў т.зв. канструктыўнае мовазнаўства (ад лац. соnstructio – будова), паколькі яны вывучаюць будову мовы. Гэтыя ж раздзелы называюць унутранае мовазнаўства, таму што аб’ект іх вывучэння – унутраная арганізацыя мовы.

Паняцце знешняе мовазнаўства выдзяляецца ў сувязі з тым, што навука аб мове можа вывучаць не толькі сістэму мовы, яе ўнутраную арганізацыю, але і знешнія сувязі, якія мае мова з іншымі, знешнімі з’явамі аб’ектыўнай рэчаіснасці – грамадствам, гісторыяй, этнічнымі асаблівасцямі, свядомасцю і псіхічнай дзейнасцю. У складзе знешняга мовазнаўства выдзяляюцца такія раздзелы, як сацыялінгвістыка, якая вывучае сувязь мовы з грамадскай дзейнасцю чалавека, уплыў грамадства на фарміраванне і развіццё мовы, сацыяльную абумоўленасць мовы; этналінгвістыка – даследуе сувязь мовы з этнічнымі асаблівасцямі таго ці іншага народа, яго культурай, побытам, светапоглядам, менталітэтам і народна-гаспадарчай дзейнасцю; менталінгвістыка – аналізуе сувязь мовы і мысленчай дзейнасці чалавека, разглядае мову як асноўную форму выражэння думкі чалавека, апісвае функцыі мовы і функцыі мыслення ў дачыненні адной да другога; псіхалінгвістыка – займаецца вызначэннем сувязі мовы з псіхічнай і эмацыянальна-валявой дзейнасцю чалавека; лінгвасеміётыка– разглядае мову як пэўную знакавую сістэму, акрэслівае яе асноўныя знакавыя адзінкі, іх ролю і функцыі.

Такім чынам, знешняе мовазнаўства вывучае сувязі мовы са знешнімі з’явамі аб’ектыўнай рэчаіснасці, а ўнутранае – асаблівасці ўнутранай арганізацыі мовы.

Сінхранічнае – дыяхранічнае мовазнаўства

Мову можна разглядаць у плане яе функцыянавання і ў аспекце гістарычнага развіцця. Сінхранічнае мовазнаўства вывучае мову як сукупнасць моўных адзінак і катэгорый, звязаных пэўнымі адносінамі, якія функцыянуюць на адным храналагічным зрэзе, найчасцей на сучасным этапе. Да раздзелаў сінхранічнага мовазнаўства адносяцца курсы сучаснай беларускай (рускай, англійскай ) і іншых моў. Дыяхранічнае мовазнаўства займаецца даследаваннем асаблівасцей гістарычнага развіцця моў на розных этапах эвалюцыі, вывучае паходжанне моў і іх узаемадзеянне. Да дыяхранічнага мовазнаўства адносяцца раздзелы гісторыі мовы – гістарычнай фанетыкі, марфалогіі, лексікалогіі, сінтаксісу, вучэбныя курсы гістарычнай граматыкі і гісторыі літаратурнай мовы.

Практычнае – тэарэтычнае мовазнаўства

Размежаванне тэарэтычнага і практычнага мовазнаўства засноўваецца на мэце вывучэння мовы. Так, калі мэтай з’яўляецца авалодванне пэўнай мовай, засваенне яе норм і яе практычнае выкарыстанне, гэта практычнае мовазнаўства, раздзеламі якого з’яўляюцца методыка навучання мове, методыка выкладання мовы, практычны курс мовы. Гэтыя раздзелы называюць таксама дыдактыкай, дыдактычным мовазнаўствам. Калі ж мэтай вывучэння мовы з’яўляецца выяўленне агульных заканамернасцей яе функцыянавання і развіцця, устанаўленне тыпалагічнай, генетычнай або лексіка-семантычнай характарыстыкі, гэтым займаецца тэарэтычнае мовазнаўства.

Размежаванне раздзелаў мовазнаўства можа засноўвацца і на вывучэнні розных аспектаў мовы. Так, напрыклад, на размежаванні такіх паняццяў, як мова і маўленне вызначаюцца структурнае мовазнаўства, якое вывучае мову як сістэмна-структурнае ўтварэнне і камунікатыўная лінгвістыка, якая разглядае маўленчую дзейнасць людзей у працэсе іх узаемадзеяння і ўздзеяння праз мову, аналізуе прагматычны бок мовы ўзаемадзеяння.

Размежаванне паняццяў літаратурная мова – народныя гаворкі абумоўлівае выдзяленне, з аднаго боку, такіх раздзелаў, як стылістыка, культура маўлення, курс сучаснай літаратурнай мовы (арфаграфія, арфаэпія, акцэнталогія, словаўтварэнне, граматыка і інш.), з другога боку, –дыялекталогія.

Дыферэнцыя аб’екта вывучэння – адна канкрэтная, нацыянальная мова або некалькіх розных моў таксама патрабуе адрозніваць прыватнае і агульнае мовазнаўства. Прыватнае мовазнаўства аб’ядноўвае ўсе раздзелы, прысвечаныя вывучэнню адной, канкрэтнай мовы, – беларускай (беларусістыка), рускай (русістыка), польскай (паланістыка) або некалькіх роднасных моў (славістыка, германістыка, раманістыка, індаеўрапеістыка). Агульнае мовазнаўства займаецца вывучэннем некалькіх розных моў з мэтай устанаўлення агульных або адметных асаблівасцей іх функцыянавання і развіцця.

Такім чынам, улічваючы аспекты вывучэння мовы і пазамоўныя фактары, выдзяляюць наступныя накірункі даследавання мовы :

Пазамоўны фактар	Аспекты мовы	Аспекты лінгвістычнай тэорыі	Тэорыя мовы
Мысленне	Лагічны аспект	Менталінгвістычны аспект тэорыі мовы	Лагічнае мовазнаўства
Псіхічная дзейнасць	Псіхалагічны аспект	Псіхалінгвістычны аспект тэорыі	Псіхалагічнае мовазнаўства
Сацыяльныя інстытуты, матэрыяльная і духоўная культура	Сацыялагічны аспект	Сацыялінгвістычны і этналінгвістычны аспекты тэорыі мовы	Сацыялагічнае мовазнаўства
Знакавыя сістэмы	Семіятычны аспект	Лінгвасеміятычны аспект тэорыі	Структурная лінгвістыка, матэматычная лінгвістыка
З’явы прыроды	Акустыка-фізіялагічны аспект	Акустыка-фізіялагічны аспект тэорыі	Натуралістычнае мовазнаўства

Табліца №1 “Класіфікацыя лінгвістычных напрамкаў”

Калі прадметам вывучэння прыватнага мовазнаўства з’яўляецца канкрэтная мова, то ў агульнага мовазнаўства прадмет – моўны інварыянт, гэта тое, што застаецца ў мове, калі адкінуць ад яе ўсе нацыянальныя адметнасці.

Розныя, нават вельмі далёкія па сваім выглядзе мовы захоўваюць агульныя і істотныя рысы ў сваёй будове, знешніх сувязях і функцыянаванні. Найбольш агульнымі істотнымі ўласцівасцямі розных канкрэтных моў з’яўляецца наступнае:

1. Усе мовы з’яўляюцца сродкам зносін людзей у грамадстве.

2. Усе мовы ўдзельнічаюць у фарміраванні і выражэнні думкі .

3. Усе мовы маюць гукі, словы, граматычныя формы. Словы ва ўсіх мовах маюць значэнні.

4. Усе мовы могуць функцыянаваць у вуснай і пісьмовай формах, прычым, пісьмовая форма ўзнікае на больш позняй ступені развіцця грамадства.

5. Усе мовы атрымліваюць пры адпаведных гістарычных умовах літаратурнае ўнармаванне і стылявое чляненне і г.д.

Агульнае і істотнае ў розных мовахслужыць аб’ектыўнай асновай выдзялення ў межах лінгвістыкі агульнага мовазнаўства.

Спачатку, калі асноўнае тэарэтычнае месца ў мовазнаўстве займала параўнальна-гістарычнгае даследаванне моў, агульнае мовазнаўства разумелі як параўнальна-гістарычнае апісанне моў (у 19 ст.) Але пасля параўнальна-гістарычнае і супастаўляльнае вывучэнне моў аддзялілася ад агульнага мовазнаўства. Агульнае мовазнаўства імкнецца выпрацаваць тэорыю, прымяняльную для тлумачэння розных моў.

Агульнае і прыватнае мовазнаўства ўзаемазвязаныя. Агульнае мовазнаўства абапіраецца на факты практычнага вывучэння моў. І ў сваю чаргу агульнае мовазнаўства распрацоўвае метады і прыёмы вывучэння асобных моў. Т.ч,, свае асноўныя праблемы агульнае мовазнаўства вырашае на аснове дасягненняў прыватнага мовазнаўства, але, з другога боку, прыватнае мовазнаўства карыстаецца метадамі, якія выпрацавала агульнае.

2. Прадмет, задачы, будова курса “Агульнае мовазнаўства”, сувязь з іншымі дысцыплінамі.

Курс “Агульнае мовазнаўства” абагульняе лінгвістычныя веды, набытыя пры вывучэнні папярэдніх мовазнаўчых дысцыплін. Ёе не толькі падводзіць вынікі іх вывучэння, але паглыбляе і тэарэтычна асвятляе многія ўжо вядомыя факты і знаёміць з новым тэарэтычным і фактычным матэрыялам. Курс “Агульнае “ садзейнічае далейшай лінгвістычнай падрыхтоўцы студэнтаў-філолагаў, знаёміць з методыкай і метадалогіяй лінгвістычнага даследавання, асноўнымі лінгвістычнымі напрамкамі і школамі, асвятляе магчымасці практычнага прымянення лінгвістычных ведаў.

Курс складаецца з трох раздзелаў: гісторыі мовазнаўства, тэорыі мовы, метадаў і прыёмаў лінгвістычнага даследавання. Першы раздзел “Гісторыя мовазнаўства” знаёміць з развіццём лінгвістычнай думкі ад глыбокай старажытнасці да нашых дзён, пры гэтым звяртаецца ўвага на асноўныя напрамкі развіцця мовазнаўства, на найбольш важныя, актуальныя веды, якія вызначылі паступальнае развіццё навукі аб мове.

Другі раздзел “Тэорыя мовы” знаёміць з асноўнымі тэарэтычнымі лінгвістычнымі ведамі. У гэтым раздзеле асвятляюцца такія пытанні, як сувязь мовы і маўлення, паняцце моўнай нормы і развіцця мовы, знакавыя і нязнакавыя ўласцівасці мовы, сістэмна-структурная арганізацыя мовы, парадыгматыка і сінтагматыка як віды моўных сувязей, сацыяльная прырода маўленчай дзейнасці, мова як канкрэтна-гістарычная катэгорыя і інш.

Трэці раздзел курса “Метады і прыёмы лінгвістычнага даследавання” знаёміць з паняццямі метад, метадалогія, методыка, разглядае этапы і спосабы навуковага даследавання, апісвае як агульнанавуковыя спосабы даследавання, якія прымяняюцца ў мовазнаўстве, так і прыватнанавуковыя, лінгвістычныя метады і прыёмы.

Курс “Агульнае мовазнаўства” звязаны з іншымі як лінгвістычнымі, так і нелінгвістычнымі дысцыплінамі. Сувязь з гуманітарнымі навукамі: Ён звязаны з лінгвістычнымі дысцыплінамі “Уводзіны ў мовазнаўства”, “Сучасная літаратурная мова”, “Гісторыя мовы”, ”Параўнальнае мовазнаўства”, “Дыялекталогія”, “Асновы культуры маўлення і стылістыкі”. Суадносіцца з літаратуразнаўчымі навукамі. Мае сувязь з філасофіяй, логікай (менталінгвістыка), псіхалогіяй (псіхалінгвістыка), гісторыяй і грамадазнаўствам (сацыялінгвістыка), этналогіяй (этналінгвістыка). Сувязь з негуманітарнымі навукамі: Агульнае мовазнаўства звязана з матэматыкай (структурнае мовазнаўства, матэматычная лінгвістка, статыстычны метад), кібернетыкай (аўтаматычная апрацоўка тэксту, стварэнне моў праграмавання, інфармацыйныя тэхналогіі ў мовазнаўстве), з геаграфіяй (лінгвагеаграфія).

Літаратура.

1. Плотнікаў Б.А. Агульнае мовазнаўства. Мн., 1994.

2. Плотников Б.А. Общее языкознание: Семинарий. Мн., 1986.

3. Рагаўцоў В.І. Агульнае мовазнаўства. Магілёў, 2006.

4. Рагаўцоў В.І. Гісторыя мовазнаўства. Магілёў, 2005.

5. Рагаўцоў В.І. Практыкум па гісторыі агульнага мовазнаўства. Мн., 2001.

6. Рагаўцоў В.І. Агульнае мовазнаўства: Практыкум. Магілёў, 2007.

7. Березин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М., 1970.

8. Березин Ф.М. История лингвистических учений. – М., 1975.

9. Гируцкий А.А. Общее языкознание. Мн., 2003.

10. Кодухов В.И. Общее языкознание. – М., 1074.

11. Кондратов Н.А. История лингвистических учений. 3-е изд. М., 2006.

12. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. Мн., 2004.

13. Мечковская Н.Б., Норманн Б.Ю., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Структура языка. Типология языков и лингвистика универсалий. 2-е изд. Мн., 1995.

14. Мечковская Н.Б., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Сущность и история языка. 2-е изд. Мн., 1993.

Агульнае мовазнаўства

Тэорыя мовы

Лекцыя № 2

Мова і маўленне

План

Кароткія звесткі з гісторыі пытання.

Азначэнне паняццяў мова і маўленне.

Уласцівасці моўных знакаў у мове і маўленні.

Механізм маўленчай дзейнасці чалавека.

Функцыі мовы і кампаненты маўлення.

1. Кароткія звесткі з гісторыі пытання.

Як вядома, кожную моўную адзінку (гук, марфему, слова, словазлучэнне, сказ) можна разглядаць у двух камунікатыўных планах – як элемент моўнай сістэмы (галосныя-зычныя, цвёрдыя-мяккія зычныя, сінонімы – антонімы, агульнаўжывальная і тэрміналагічная лексіка, просты і складаны сказы і г.д.) і як кампанент маўлення (гук як кампанент марфемы, марфема –– слова, слова –– словазлучэнне –– сказ).

Паколькі моўныя адзінкі могуць існаваць у двух камунікатыўных станах – у саставе моўнай сістэмы і ў складзе маўленчай плыні, неабходна чотка размяжоўваць паняцці мова і маўленне, якія і адлюстроўваюць розныя камунікатыўныя станы моўных элементаў. Гэта размежаванне мае прынцыповае значэнне для тэорыі мовы, паколькі дазваляе паказаць дыялектычнае адзінства розных аспектаў мовы.

Праблема адрознення мовы і маўлення вырашалася ў працах многіх вядомых лінгвістаў 19 і 20 стст. – Гумбальта, Сасюра, Патабні, Бадуэна дэ Куртэнэ, Фартунатава, Шчэрбы, Смірніцкага і інш. Так, напрыклад, Вільгельм фон Гумбальт размяжоўваў паняцці мовы і маўлення, разглядаючы іх як антыномію, дыялектычнае адзінства супрацьлеглых уласцівасцей мовы. Бадуэн дэ Куртэнэ, разглядаючы мову і маўленне, падкрэсліваў сацыяльную прыроду мовы і індывідуальны характар маўлення. Прадстаўнікі псіхалагічнага напрамку ў мовазнаўстве (Штэйнталь, Патабня) разглядалі мову ў сувязі з псіхафізічнай дзейнасцю чалавека.

Але найчасцей супрацьпастаўленне, размежаванне мовы і маўлення звязваюць з імем жэнеўскага лінгвіста Фердынанда дэ Сасюра, таму што найбольш поўна і ўсебакова гэта пытанне было распрацавана ў яго лінгвістычных працах.

Сасюр разглядаў супрацьпастаўленне мовы і маўлення як дыхатамію, падзел цэлага на дзве часткі і назваў яе першым перакрыжаваннем на шляху лінгвіста, зрабіўшы гэта адрозненне адным з прынцыпаў сваёй лінгвістычнай дзейнасці.

Сасюр выдзяляе мову і маўленне як два палярныя аспекты ў агульнай сукупнасці маўленчых працэсаў, пад якімі ён разумее маўленне чалавека наогул як здольнасць выражаць свае думкі сродкамі мовы, зносіцца пры дапамозе мовы.

Сасюр указвае, што маўленчая дзейнасць адносіцца да сацыяльнай і індывідуальнай сфер, да фізічнай і фізіялагічнай, а таксама псіхалагічнай сфер, мае знешні (гукавы) і ўнутраны (псіхічны) аспекты. Мову Сасюр лічыць важнейшай часткай маўленчай дзейнасці і вызначае як сістэму знакаў, якія выражаюць паняцці, як сацыяльны прадукт, прыняты калектывам з мэтай рэалізацыі маўленчай дзейнасці. Маўленне – індывідуальны акт волі і розуму чалавека.

Недахопам канцэпцыі Сасюра лічыцца катэгарычнае супрацьпастаўленне маўленчай дзейнасці і мовы, чаму Сасюр называе мову псіхічнай з’явай, а маўленне – псіхафізічнай?. Сасюр не стварыў, такім чынам, завершанай і несупярэчлівай тэорыі, хаця і ўдзяліў гэтаму пытанню шмат увагі.

У першай палавіне 20 ст. гэта праблема атрымлівае далейшае развіццё ў нашым мовазнаўстве, у першую чаргу ў працах акад. Л.У. Шчэрбы і Смірніцкага. Шчэрба ў артыкуле “О трояком аспекте языковых явлений и об эксперименте в языкознании” выдзяляе маўленчую дзейнасць, моўную сістэму і моўны матэрыял – тры аспекты моўных з’яў.

Маўленчай дзейнасцю Шчэрба называе сукупнасць працэсаў маўлення і разумення моўных з’яў. Моўныя сістэмы – слоўнікі і граматыкі моў.

Моўным матэрыялам абазначае сукупнасць усяго, што гавораць і разумеюць у пэўных канкрэтных абставінах у тую ці іншую эпоху жыцця дадзенага грамадства. Гэта тэксты.

Моўная сістэма, як адзначае Шчэрба, з’яўляецца аб’ектыўнай і сацыяльнай, але праяўляецца ў індывідуальных актах маўленчай дзейнасці.

Вучэнне Шчэрбы з’яўляецца самастойным, арыгінальным, але не дае адказу на пытанне, якія аспекты маўленчай дзейнасці павінен вывучаць лінгвіст.

Смірніцкі, вядомы савецкі лінгвіст, выдзяляе два паняцці – мову і маўленне. Маўленне – працэс гаварэння і ўсё тое, што гаворыцца і ўспрымаецца ў розных актах маўлення, мова – адзін з састаўных элементаў маўлення, гэта аб’ектыўная грамадская з’ява.

Далейшае развіццё гэта праблема атрымала ў працах структуралістаў. Пражскія структуралісты творча перапрацавалі сасюраўскую канцэпцыю мовы і маўлення, паказалі дыялектычнае адзінства гэтых паняццяў: Каржынек: “суадносіны паміж мовай і маўленнем – гэта, па сутнасці, адносіны паміж навуковым аналізам, навуковай інтэрпрэтацыяй фактаў (мова) і пэўнымі з’явамі рэчаіснасці, якія складаюць аб’ект гэтага аналізу (маўленне)”.

2. Азначэнне паняццяў “мова” і “маўленне”.

Існаванне моўных адзінак у двух камунікатыўных станах прыводзіць да наступнага азначэння мовы і маўлення: Мова – сукупнасць знакавых адзінак зносін, узятых у адрыве ад канкрэтнага моўнага матэрыялу. Маўленне – паслядоўнасць узятых з мовы знакавых адзінак зносін у канкрэтным моўным прымяненні. У мове – набор адзінак зносін і сістэма правіл іх прымянення (гукі, марфемы, лексемы, сказы). У маўленні адбываецца выбар з набору знакаў адзінак, неабходных для выражэння канкрэтнага зместу і рэалізацыя правіл іх прымянення (сказ, тэкст). Мова – знакавы механізм зносін. Маўленне – працэс зносін пры дапамозе мовы.

Уласцівасці моўных знакаў у мове і маўленні.

Як адзначалася вышэй, моўныя элементы як знакавыя адзінкі зносін функцыянуюць у двух камунікатыўных станах: іх можна разглядаць у кантэксце, у маўленчай плыні або пэўным тэксце ў сувязі з выражаемым зместам; і ў адрыве ад выражаемага зместу і моўнага матэрыялу, у складзе моўнай сістэмы.

Агульныя ўласцівасці моўных знакаў у мове і маўленні.

Так, і ў мове, і ў маўленні моўныя адзінкі маюць агульныя ўласцівасці : яны з’яўляюцца матэрыяльнымі, таму што рэалізуюцца ў гуках і пісьмовых знаках, таму што звязаны з фізіялагічнай работай мозга і маўленчага апарату чалавека (дзень – мы вымаўляем, пішам, чуем і бачым – успрымаем органамі пачуццяў – зрокава і на слых). Але адначасова моўныя адзінкі і ў мове, і ў маўленні з’яўляюцца ідэальнымі, таму што выражаюць пэўны змест, сэнс, ідэю, значэнне, таму што захоўваюцца ў памяці, свядомасці (дзень – мы асэнсоўваем ‘светавы адрэзак сутак’, ‘суткі’).

І ў мове, і ў маўленні моўныя элементы з’яўляюцца аб’ектыўнымі, таму што ў сваёй матэрыяльнай форме яны аднолькавыя для ўсіх (мы не можам самі змяніць мову, папоўніць яе новымі адзінкамі і г.д.), і адначасова суб’ектыўнымі, таму што ўспрымаюцца, успамінаюцца і ўжываюцца кожным чалавекам асобна (няма абстрактнага чалавека, ёсць рэальныя людзі – Іваноў, Пятроў, Сідараў, Купала, Колас і г.д.).

Адрозненні мовы і маўлення.

Мова і маўленне як розныя камунікатыўныя станы знакавых адзінак маюць шэраг істотных адметных уласцівасцей.

Мова	Маўленне
1. сацыяльная	індывідуальнае
2. пасіўная	актыўнае
3. патэнцыльная	рэальнае
4. устойлівая	аднакратнае
5. сінхранічная	дыяхранічнае
6. сістэмная	асістэмнае

Табліца № 1. Адрозненне морвы і маўлення

1. Мова – знешняя ў адносінах да індывідуума з’ява. Яна належыць грамадству. Індывідум не можа ні стварыць, ні змяніць мову. Мова з’яўляецца абавязковай для ўсіх членаў соцыума. Мова як сацыяльны прадукт засвойваецца кожным індывідумам у гатовым выглядзе. Таму мова пасіўная (чалавек яе не стварае).

Маўленне заўсёды індывідуальнае, яно належыць пэўнай канкрэтнай асобе. Маўленне актыўнае, таму што яго ўтварае сам чалавек.

2. Мова – патэнцыяльная з’ява, яна існуе ў свядомасці гаворачых у выглядзе патэнцыяльна існуючай граматычнай сістэмы і слоўніка.

Маўленне ж з’яўляецца рэалізацыяй гэтых патэнцыяльных магчымасцей мовы.

3. Мова – устойлівая, даўгавечная з’ява, маўленне – няўстойлівае, аднакратнае. Структура мовы, аднолькавая для ўсіх гаворачых, можа заставацца стабільнай на працягу некалькіх стагоддзяў, тады як акты маўлення – імгненныя.

4. Паколькі мова – стабільная з’ява, у ёй дзейнічаюць замацаваныя моўнай практыкай нарматыўныя факты, і ў гэтым плане яна сінхранічная. У маўленні магчымы розныя ваганні і індывідуальныя адхіленні ад моўных норм. Таму маўленне дыяхранічнае. Усе змены моўных норм, іх развіццё адбываюцца ў маўленні.

5. Мова – сістэма сродкаў, маўленне – выбар з гэтай сістэмы моўных адзінак, неабходных для выражэння канкрэтнага зместу.

Уласцівасці моўных адзінак у маўленні.

У сувязі з адрозненнем мовы і маўлення моўныя адзінкі не з’яўляюцца поўнасцю тоеснымі ў гэтых розных камунікатыўных станах. Так, у маўленні як лінейна размешчаным наборы моўных элементаў моўныя адзінкі атрымліваюць дадатковыя ўласцівасці, яны характарызуюцца выбарам, паўторам, размяўчэннем, камбінаваннем і трансфармаваннем.

Люблю я лес, адвечны бор,

Дзе ўзносяць хвоі ўгору шапкі,

Дзе рассцілаюць елкі лапкі

І востры верх мкнуць у прастор.

Замлее лес – такая ціш,

І толькі пчолы струнным звонам

Гудуць працягла роўным тонам

Ды прашмыгне лясная мыш. (Колас)

1. Аўтар тэксту (паэт, пісьменнік) ажыццяўляе выбар кожнага элемента выказвання з пэўнага сістэмнага раду – сінанімічнага, семантычнага, стылістычнага, словаўтваральнага і інш. Напрыклад: Пунсовае сонца выплыла з-за белага лесу (пунсовае – алае – барвовае – чырвонае; сонца – свяціла ; выплыла – выкацілася – выйшла; белага – светлага – рэдкага ; лесу – бору - бярэзніку).

2. У маўленні адны і тыя ж адзінкі паўтараюцца.

3. Моўныя адзінкі размяшчаюцца ў пэўнай паслядоўнасці ў адпаведнасці з задумай аўтара (магчымы інверсія – узносяць хвоі, рассцілаюць елкі, сегментацыя, парцэляцыя, апасіяпеза, эліпсіс).

4. Моўныя элементы ў маўленні ўступаюць у розныя камбінацыі, утвараючы канкрэтныя сінтаксічныя словазлучэнні.

5. У маўленні праяўляецца індывідуальнае, аўтарскае словаўжыванне, вынікам якога з’яўляюцца стварэнне аўтарскіх эпітэтаў (струнны звон, адвечны бор), метафар (замлее лес), наватворы.

Адносіны паміж моўнымі адзінкамі будуць таксама рознымі ў мове і маўленні. Так, у мове элементы аб’ядноўваюцца ў пэўныя групы, класы, разрады на аснове апазіцыйных адносін, агульных або адметных прыкмет (парадыгмы скланення, спражэння, словаўтваральныя гнёзды, сінонімы, антонімы і г.д.), інакш кажучы, парадыгматычныя адносіны. У маўленні мы назіраем лінейна размешчаную паслядоўнасць моўных адзінак, звязаных пэўнымі сінтаксічнымі сувязямі, якія выражаюць канкрэтны змест – сінтагматычныя адносіны. Адносіны першага тыпу называюцца адносінамі па вертыкалі, незалежныя, тыпу або – або, сувязі другога тыпу – па гарызанталі, залежныя, тыпу і – і – і . Напрыклад: Я выказаў падзяку за дапамогу. – Мы выразілі ўдзячнасць за кансультацыю. – Яны выявілі прыхільнасць за падтрымку.

Механізм маўленчай дзейнасці чалавека.

Зносіны людзей у грамадстве ажыццяўляюцца дзякуючы маўленчай дзейнасці чалавека. Як ужо адзначалася, маўленне – працэс зносін пры дапамозе моўных элементаў, паслядоўнай арганізацыі моўных адзінак у адпаведнасці з выражаемай інфармацыяй.

Якім з’яўляецца механізм (утварэнне) маўленчай дзейнасці? Гэтым пытаннем займаецца псіхалінгвістыка.

Маўленне чалавека падзяляецца на знешняе і ўнутранае. Знешняе маўленне мае гукавое выпажэнне, унутранае – адбываецца ў свядомасці, мысленчай дзейнасці чалавека.

Структура маўлення ўключае тры кампаненты: матыў, думку і знешняе маўленне. Матыў і знешняе маўленне звязваюць унутраны механізм са знешнімі этапамі акту маўлення (схема Лурыя).

Матыў

↓

Думка

(лексічнае разгортванне

семантычнае праграмаванне

граматычнае канструяванне

акустыка-артыкуляцыйнае афармленне)

↓

Знешняе маўленне

Сярэдні кампанент – думка – уключае рад прамежкавых этапаў, звязаных з рознымі ступенямі пераходу ад думкі да знешняга маўлення: лексічнае разгортванне (пошукі ў памяці неабходных слоў для выражэння паняццяў і выказвання думкі, акрэсліванне семантычнага аб’ёму выбранага слова і яго кантэкстуальнага значэння), семантычнае праграмаванне (вызначэнне агульнай структуры выказвання і яе асноўных сэнсавых кампанентаў – суб’екта, аб’екта, прэдыката, а таксама ўстанаўленне схемы выказвання , якая звычайна ўключае два кампаненты – тэму і рэму), граматычнае канструяванне (граматычнае афармленне слова, выбар яго формы і асацыятыўная сувязь з іншымі словамі, звязанымі з ім семантычна і сінтагматычна), акустыка-артыкуляцыйная арганізацыя выказвання (яго агучванне).

Механізм канструявання выказвання звязаны з аператыўнай памяццю чалавека. Агучванне маўлення выконвае артыкуляцыйны і складаўтваральны механізм маўленчага апарата.

Гэтыя этапы ўнутранай маўленчай дзейнасці забяспечваюцца работай некалькіх маўленчых механізмаў, размешчаных у кары галаўнога мозга. Яны працуюць адначасова, паралельна і аўтаматычна.

Функцыі мовы і кампаненты маўлення.

Функцыяй мовы называецца выкарыстанне з пэўнай мэтай ў маўленні патэнцыяльных уласцівасцей моўных сродкаў. У маўленчай дзейнасці рэалізуюцца розныя функцыі мовы.

Функцыі мовы разглядаюць звычайна, спасылаючыся на Р. Якабсона, у сувязі з кампанентамі маўленчага акту. Пад маўленчым актам разумеецца размова некалькіх асоб, дыялог, наяўнасць адрасата і адрасанта.

Кампаненты маўлення	Функцыі мовы
Адрасант – аўтар маўлення, той, хто перадае інфармацыю.	Эматыўная функцыя – адносіны аўтара да зместу паведамлення, выражэнне яго пачуццяў і волі.
Адрасат – слухач, чытач, той, хто атрымлівае інфармацыю.	Апелятыўная функцыя – уздзеянне на адрасата, зварот да яго, імкненне выклікаць думку, адэкватную выказанай.
Кантэкст – тое, пра што ідзе размова, прадмет разважання, рэферэнт.	Рэферэнтная функцыя – абазначэнне прадметаў рэчаіснасці, паведамленне, перадача інфармацыі, у выніку чаго адбываецца камунікатыўны акт.
Код – сістэма знакаў, пры дапамозе якіх перадаецца інфармацыя.	Тлумачальная (метамоўная) функцыя, накіраваная на раскрыццё ўласцівасцей кода.
Кантакт – узаемаразуменне, сувязь паміж адрасатам і адрасантам.	Фатычная функцыя – устанаўленне і падтрымка кантакту з адрасатам (прывітанні, звароты, пытанні, жэсты, міміка – моўныя і пазамоўныя сродкі)
Паведамленне.	Паэтычная функцыя – імкненне зрабіць сваю інфармацыю выразнай, даходлівай і зразумелай.

Табліца № 2. Функцыі мовы і кампаненты маўлення

У працэсе выкарыстання моўных сродкаў могуць выдзяляцца, падкрэслівацца асобныя функцыі – у многіх жанрах публіцыстычнага стылю (рэкламе, агітацыйных сродках) на першы план выступае апелятыўная функцыя, у навуковым паведамленні – рэферэнтная, у паэтычным творы – эматыўная і г.д. Перавага адной з гэтых функцый стварае асобныя віды маўленчай дзейнасці, функцыянальныя стылі мовы.

Не ўсе з пералічаных функцый мовы з’яўляюцца раўназначнымі. Важнейшая функцыя – камунікатыўная функцыя мовы як важнейшага сродку зносін людзей, функцыя паведамлення, якая робіць магчымым абмен думкамі і, як вынік гэтага, – зносіны пры дапамозе мовы. Гэту функцыю называюць таксама камунікатыўна-інфармацыйнай. Важнай і старажытнай з’яўляецца апелятыўная функцыя ўздзеяння на адрасата.

Некаторыя вучоныя (Лявонцьеў, Кайнц, Аммер) выдзяляюць функцыі мовы абавязковыя (першасныя – камунікатыўная, функцыя авалодвання грамадска-гістарычным вопытам чалавецтва) і факультатыўныя (экспрэсіўная, эстэтычная, дыякрытычная).

Літаратура

1. Плотнікаў Б.А. Агульнае мовазнаўства. Мн., 1994.

2. Рагаўцоў В.І. Агульнае мовазнаўства. Магілёў, 2006.

3. Березин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М., 1970.

4. Гируцкий А.А. Общее языкознание. Мн., 2003.

5. Кодухов В.И. Общее языкознание. – М., 1074.

6. Мечковская Н.Б., Норманн Б.Ю., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Структура языка. Типология языков и лингвистика универсалий. 2-е изд. Мн., 1995.

7. Мечковская Н.Б., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Сущность и история языка. 2-е изд. Мн., 1993.

Агульнае мовазнаўства

Тэорыя мовы

Лекцыя № 3

Сістэма і структура мовы

План

Звесткі з гісторыі пытання.Размежаванне паняццяў “сістэма” і “структура” мовы.

Уласцівасці мовы як сістэмы.

Уласцівасці мовы як структуры.

Тэорыі структуры мовы

Звесткі з гісторыі пытання.Размежаванне паняццяў “сістэма” і “структура” мовы.

Пытанне сістэмнасці мовы з’яўляецца адным х важнейшых у раздзеле “Тэорыя мовы”. Сучаснае мовазнаўства ўдзяляе вялікую ўвагу даследаванню мовы як сістэмы і структуры. Тэрміны сістэма і структура ў мовазнаўстве ўжываюцца па-рознаму, у некаторых выпадках змешваюцца, не размяжоўваюцца.

Развіццё гэтых паняццяў звязваюць звычайна з іменем Ф. дэ Сасюра. але яшчэ да яго многія моваведы (В. Гумбальт, А.Шлейхер, младаграматыкі) разглядалі мову не як набор нейкіх элементаў, а як арганічнае цэлае.

Бадуэн дэ Куртэне азначае сістэму мовы як сукупнасць, часткі якой звязаны паміж сабой адносінамі гучання, формы і значэння. У сістэме мовы ён выдзяляе падсістэмы – фанетычную, марфалагічную і сінтаксічную, якія ў сваю чаргу падзяляе на мікрасістэмы, раскрывае ўзаемаадносіны паміж элементамі ў розных ярусах, падсістэмах. Адрознівае розныя бакі моўнай сістэмы – знешні, фанетычны бок, марфалагічны, пазамоўны – семасіялагічны.

Яго паслядоўнік Крушэўскі развіў гэту тэорыю, выдзеліў два віды адносін паміж моўнымі элементамі – асацыяцыі па падабенстве і асацыяцыі па сумежнасці (асацыяцыі па падабенстве – сістэмы, гнёзды, асацыяцыі па сумежнасці – лінейная паслядоўнасць моўных адзінак у маўленні).

Гэта напамінае разважанне Сасюра пра асацыятыўныя і сінтагматычныя адносіны паміж моўнымі элементамі. Пазней гэтыя віды адносін былі названыя парадыгматычнымі і сінтагматычнымі.

Найбольш поўна вучэнне аб сістэме мовы было развіта ў працах Сасюра. Ён пісаў: “Мова – сістэма, усе часткі якой можна і неабходна разглядаць у іх сінхранічным адзінстве”. Тэрмін структура Сасюр не ўжываў, хаця і лічыцца заснавальнікам структуралізму. У Сасюра мова – сістэма ўзаемаабумоўленых знакаў. Тэрмін структура ўвялі ў мовазнаўства структуралісты.

Паняцці структура і сістэма мовы неабходна размяжоўваць, яны не тоесныя. Азначэнні паняццяў мова і маўленне выводзіцца з таго, што да мовы як аб’екта даследавання можа быць розны падыход: яе можна разглядаць у розных аспектах, на розных узроўнях, што паказвае наступная табліца:

Падыход да мовы	Аспект мовы	Узровень мовы
Элементарны	Сукупнасць элементаў	Узровень элементаў
Структурны	Сукупнасць адносін паміж элементамі	Узровень адносін
Сістэмны	Звязанае цэлае	Узровень цэлага

Табліца № 1

Зыходзячы з пададзеных вышэй падыходаў да мовы, можна зрабіць наступнае азначэнне разглядаемых паняццяў: сістэма – сукупнасць элементаў, арганізаваных сувязямі і адносінамі ў адно цэлае. Структура – сукупнасць сувязей і адносін, якія арганізуюць элементы ў складзе цэлага. Сістэма = элементы+адносіны паміж імі, структура = сістэма мовы – элементы.

Уласцівасці мовы як сістэмы.

Мова як сістэма мае шэраг уласцівасцей:

1. Мова з’яўляецца субстанцыянальнай, матэрыяльнай сістэмай, яна ўяўляе сукупнасць элементаў, якія маюць матэрыяльную абалонку (гукавую форму, якая можа перадавацца на пісьме графічнымі знакамі).

2. Мове як сістэме характэрна структурная арганізацыя, якая выражаецца ў сувязі і адносінах паміж моўнымі адзінкамі, якія звязваюць мову ў адно цэлае.

3. Мова – адкрытая, патэнцыяльная сістэма, гэта сукупнасць рэалізаваных і нерэалізаваных элементаў. Не ўсе магчымасці мовы рэалізаваны (мяккія і цвёрдыя гукі ў рускай і беларускай мовах, тэматычныя групы назваў роднасці і сваяцтва, адсутнасць многіх гіперонімаў пры наяўнасці гіпонімаў).

4. Мова – дынамічная сістэма, якая адлюстроўвае разнастайныя змены ў грамадстве (гістарызмы, неалагізмы), міжмоўныя кантакты (інтэрнацыяналізмы), гістарычныя моўныя змены і працэсы (апрошчванне, перараскладанне, страта былых форм і інш.)

5. Мова – сістэма сістэм.

Мова як сістэма падзяляецца на элементы, з якіх яна складаецца. Сукупнасць аднатыпных элементаў утварае ўзровень мовы. Узроўнем мовы называецца тая частка яе сістэмы, якая мае адпаведную аднайменную адзінку. У сістэме ўзроўняў (ярусаў) мовы вызначаюцца асноўныя – фанетыка-фаналагічны, марфема-марфалагічны, лексіка-семантычны, сінтаксічны. Акрамя іх, выдзяляюцца прамежкавыя ярусы – марфаналагічны, словаўтваральны і фразеалагічны, адзінкі якіх утвараюцца на адным узроўні, а функцыянуюць на другім. Кожна ярус мае набор сваіх адзінак і катэгорый. У межах асобных ярусаў выдзяляюцца свае сістэмы і мікрасістэмы. Напрыклад, фанемы, марфемы, на лексічным узроўні – тыпы лексічных адзінак паводле значэння, паходжання, сферы функцыянавання, стылявой прыналежнасці, частаты выкарыстання і г.д., мікрасістэма сказа ўключае простыя і складаныя, апавядальныя, пытальныя, клічныя, поўныя і няпоўныя, двухсастаўныя і аднасастаўныя і г.д.

Сістэма асноўных і прамежкавых узроўняў

Сінтаксічны узровень
Фразеалагічны ўзровень
Лексіка-семантычны ўзровень
Словаўтваральны ўзровень
Марфема-марфалагічны ўзровень
Марфаналагічны ўзровень
Фанетыка-фаналагічны ўзровень

3.Уласцівасці мовы як структуры

Характарыстыка структуры мовы праводзіцца праз апісанне сувязей і адносін паміж моўнымі элементамі:

1. Матэрыяльная залежнасць – адлюстроўваюць характар будовы мовы. Адзінкі ніжэйшага ўзроўню ўваходзяць у скад адзінак больш высокага ўзроўню як іх састаўныя кампаненты: гук → марфема → слова → словазлучэнне → сказ. І, наадварот, адзінкі вышэйшага ўзроўню падзяляюцца на адзінкі ніжэйшага. Лінгвістычны аналіз і заключаецца ў паслядоўным драбленні, сегментацыі сказа, словазлучэння на словы, марфемы і фанемы. Абагульненне гэтых адзінак у класы з’яўляецца другім працэсам лінгвістычнага аналізу. У сукупнасці такія працэсы лінгвістычнага аналізу называюцца сегментацыя і інтэграцыя.

2. Асобныя ярусы моўнай сістэмы і іх фрагменты цесна звязаны адносінамі вытворнасці: лексіка → словаўтварэнне, словаўтварэнне→лексіка (утварэнне новых слоў засноўваецца па ўзоры існуючых слоў, выкарыстоўвае мадэлі дэрывацыі наяўнай у мове лексікі, у сваю чаргу словаўтварэнне дае новую лексіку, папаўняе, змяняе лексічны склад – гэта і сувязь, і адносіны). Звязана словаўтварэнне з марфалогіяй – у межах розных часцін мовы дзейнічаюць свае словаўтваральныя заканамернасці: словаўтварэнне назоўніка, прыметніка, дзеяслова і г.д. Марфалогія прыстасоўвае агульныя заканамернасці, спосабы ўтварэння новых слоў да сваіх магчымасцей. Звязана марфалогія з сінтаксісам: сінтаксічная пазіцыя слова (якім членам сказа з’яўляецца слова) цесна звязана з яго марфалагічнай характарыстыкай (часцінамоўнай прыналежнасцю слова). Сінтаксічная пазіцыя, такім чынам, вызначае марфалагічную характарыстыку слова.

3. Семантычныя сувязі паміж моўнымі адзінкамі: семантыку слова складае значэнне сукупнасці марфем, якія ўваходзяць у яго састаў; значэнне словазлучэння фарміруецца сумай значэнняў слоў, якія ўваходзяць у яго; семантыка сказа = суме значэнняў словазлучэнняў; значэнне складаназлучанага сказа = сума значэнняў простых сказаў, якія ўваходзяць у яго.

4. Функцыянальныя сувязі праяўляюцца ў працэсе функцыянавання элементаў мовы ў маўленні. У працэсе маўлення моўны механізм ажыццяўляе выбар некаторага знакавага элемента з набору элементаў і злучэнне выбранага элемента з іншымі – папярэднімі і наступнымі. Функцыянальныя сувязі – 1) адносіны іерархіі, адносіны па вертыкулі, парадыгматычныя (тыпу або – або) і 2) усе адносіны дыстрыбуцыі адзінкі ў межах яе ўзроўню – сінтагматычныя (тыпу і – і). Парадыгматыка – групоўка адзінак у групы на аснове апазіцый адзінак адна адной па іх дыферэнцыяльных прыкметах. Сінтагматыка – паслядоўнасць адзінак пэўнага ўзроўню ў маўленні. Сукупнасць магчымых у мове фанем – фанемная (фаналагічная) сінтагматыка, сукупнасць апазіцый фанем – фанемная парадыгматыка. Парадыгматычныя сувязі з’яўляюцца аднаўзроўневымі і шматнакіраванымі, сінтагматычныя – міжузроўневымі і аднанакіраванымі.

5. Генетычныя сувязі і аносіны. Генетычна звязаныя паміж сабою часціны мовы – падзел на назоўнікі і прыметнікі ў і.е. мовах адбыўся не так даўно. Складаныя сказы ўзнікі са злучнікавага аб’яднання простых сказаў. Чатыры формы дзеяслова ўзніклі на аснове былых васьмі форм (значэнні імперфекта, перфекта і аорыста страцілі сваё граматычнае значэнне).

4. Тэорыі структуры мовы

Тэорыя ізамарфізму – адзінства мовы тлумачыцца структурнай тоеснасцю або паралелізмам моўных адзінак (Е. Курыловіч). Гэта вучэнне аб цэласнасці мовы.

Тэорыя іерархіі ўзроўняў – адзінкі мовы планам выражэння абапіраюцца на ніжэйшы ўзровень, а планам зместу ўключаюцца, уваходзяць у вышэйшы ўзровень (Э. Бенвеніст).

Такім чынам, больш поўнае і глыбокае разуменне мовы, вывучэнне яе састаўных частак, адзінак і катэгорый можа быць толькі ў выніку сістэмнага падыходу да яе, які будзе адпавядаць патрабаванням і магчымасцям сучаснай навукі. Ажыццяўленне сістэмнага падыходу да аналізу мовы становіцца прынцыпам вывучэння мовы.

Літаратура

1. Плотнікаў Б.А. Агульнае мовазнаўства. Мн., 1994.

2. Рагаўцоў В.І. Агульнае мовазнаўства. Магілёў, 2006.

3. Березин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М., 1970.

4. Гируцкий А.А. Общее языкознание. Мн., 2003.

5. Кодухов В.И. Общее языкознание. – М., 1074.

6. Мечковская Н.Б., Норманн Б.Ю., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Структура языка. Типология языков и лингвистика универсалий. 2-е изд. Мн., 1995.

7. Мечковская Н.Б., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Сущность и история языка. 2-е изд. Мн., 1993.

Агульнае мовазнаўства

Тэорыя мовы

Лекцыя № 4

Мова як знакавая сістэма

План

1. Семіётыка – агульная тэорыя знака. Лінгвасеміётыка.

2. Віды знакаў.

3. Моўны знак і яго спецыфіка.

4. Тэорыі моўнага знака.

5. Праблема матываванасці моўнага знака.

6. Тыпы і віды моўных знакаў, іх функцыі.

1 . Семіётыка – агульная тэорыя знака. Лінгвасеміётыка.

Што такое знак? Знак – калі штосьці замяшчае штосьці, г.зн, аб’ект А рэпрэзентуе, прадстаўляе штосьці іншае, аб’ект В. А ў такім выпадку з’яўляецца знакам, В – рэферэнтам знака.

Яшчэ старажытнагрэчаскія філосафы ўказвалі, што асноўныя элементы мовы – слова і сказ – знакі, і гэтыя знакі ўмоўна звязаны з думкай.

Тэарэтычнай асновай семіётыкі з’явілася ідэя стварэння “універсальнай граматыкі” Пор-Раяля, якая павінна была на аснове вывучэння натуральных асаблівасцей мовы вывесці агульныя прынцыпы і адрозненні, уласцівыя для ўсіх моў.

Значную ролю ў распрацоўцы знакавай тэорыі мовы адыграў В. Гумбальт, які выдзеліў антыномію адвольнасці знака і матываванасці элементаў мовы. Па Гумбальту, слова – знак асобнага паняцця, адзінства гука і паняцця. Слова як элемент мовы матывавана разуменнам прадмета (пэўнай характарыстыкай, пакладзенай у аснову наймення і замацаванай моўнай практыкай), значэнне слова матывавана яго паняццем, а гукавая форма з’яўляецца адвольнай, нематываванай, замацаванай у мове толькі ў працэсе практыкі.

Належнае месца займае знакавая тэорыя мовы ў працах Бадуэна дэ Куртэнэ, у якога паняцце знакавасці мовы цесна звязана з паняццем сістэмнасці. Паводле Куртэнэ, сістэма знакаў – сукупнасць мноства выпадковых сімвалаў, звязаных самым розным чынам. Большасць слоў нашай мовы – сімвалы, якія ўзніклі выпадкова, і гэта выпадковасць – характэрная рыса мовы, гэта форма праяўлення неабходнасці. Куртэнэ разгледзеў асаблівасці слоў як сімвалаў у адрозненне ад знакавых сістэм іншых біялагічных сукупнасцей (галасоў жывёл).

Значны ўклад у распрацоўку знакавай тэорыі мовы ўнёс Ф. дэ Сасюр, які знак уяўляў як двухбаковую псіхічную сутнасць – камбінацыю паняцця і акустычнага вобраза. У адрозненне ад Б. дэ Куртэнэ, Сасюр знакам лічыць і слова, і частку слова. Аналізуючы ўзаемаадносіны семіётыкі і лінгвасеміётыкі, падрабязна разглядае асноўныя асаблівасці знака – адвольнасць, зменлівасць, устойлівасць, лінейнасць.

Знакі адыгрываюць важную ролю ў нашым жыцці. Уявіце, што з нашага жыцця разам бы зніклі сігналы, сімвалы – званкі, светлавыя знакі (светлафоры, семафоры), шыльды, паказальнікі і інш., наколькі бы наша жыццё ўскладнілася.

Агульную тэорыю знака вывучае семіётыка, логіка-псіхалагічная навука (ад грэч. semeiotos – абазначаны ад sema – знак). Семіётыка вывучае прыроду знакаў і знакавых сістэм, віды знакаў і знакавую сітуацыю. Семіётыка не ўлічвае ў дастаковай ступені спецыфіку асобных знакавых сістэм (напрыклад, моўных знакаў), яна акцэнтуе ўвагу на іх агульнасці. У семіётыцы выдзяляюцца тры раздзелы: сінтактыка (вывучае адносіны знакаў у межах дадзенай сістэмы знакаў, сітуацыі), семантыка (вывучае сувязь знакаў з абазначаемым прадметам), прагматыка (даследуе адносіны тых, хто выкарыстоўвае знакі, да знакаў).

Тэорыю моўнага знака вывучае лінгвасеміётыка.

Віды знакаў.

Семіётыка ўсе знакі падзяляе на прыродныя, натуральныя (знакі-прыкметы) і сацыяльныя, штучныя (знакі-інфарматары). Знакі-прыкметы не з’яўляюцца камунікатыўнымі, яны не адносяцца да зносін людзей (чорная хмара, спякота, марозны ўзор на шкле акна, высокая тэмпература ў чалавека). Многія даследчыкі не лічаць іх знакамі, называюць сімптомамі, прыкметамі, таму што яны звязаны натуральнай сувяззю з тым, што яны абазначаюць, з’яўляюцца часткай таго прадметы або з’явы, якія ўспрымаюцца і вывучаюцца людзьмі ў працэсе пазнання. Сацыяльныя, штучныя знакі, у адрозненне ад натуральных, існуюць асобна ад тых прадметаў і з’яў, якія яны абазначаюць.

Знакі
натуральныя	сацыяльныя
невербальныя вербальныя сігналы сімвалы субсты- туты дыстын-ктары інфар-матары

Табліца №1. Класіфікацыя знакаў

Сацыяльным знакам (уласна знакам, умоўным знакам) называецца любы матэрыяльны носьбіт сацыяльнай інфармацыі. Умоўныя знакі маюць камунікатыўны характар, яны спецыяльна прызначаны для фарміравання, захавання і перадачы інфармацыі, для прадстаўлення, замяшчэння прадметаў і з’яў, паняццяў і суджэнняў. Такім чынам, камунікатыўны знак – любы свядома ўзноўлены або выкарыстаны матэрыяльны факт, разлічаны на чыё-небудзь успрыманне і прызначаны для перадачы інфармацыі аб чым-небудзь, што знаходзіцца па-за гэтым фактам. Камунікатыўны знак не з’яўляецца часткай таго, што ён замяшчае, перадае, таму ён умоўны, канвенцыянальны. Паколькі такі знак з’яўляецца сродкам зносін і перадае інфармацыю, яго яшчэ называюць інфармацыйным, знакам-інфарматарам. Т.ч, умоўныя знакі – інфармацыйныя, камунікацыйныя, сацыяльныя.

У залежнасці ад матэрыяльнай прыроды камунікатыўныя знакі падзяляюцца на наступныя групы:

Тып знака	Віды знакаў
графічныя	Матэматычныя, фізічныя, хімічныя, музычныя, розныя віды пісьма, малюнкі
акустычныя	Гукі маўлення, гукавыя сігналы, музычныя гукі
светавыя	Знакі светафора, семафора, бакены, маякі
рэчыўныя	Паказальнікі на дарогах, вуліцах, грамадскіх установах, форма і колер адзення
грашовыя	Металічныя, папяровыя грашовыя знакі

Табліца № 2. Тыпы і віды знакаў.

Паводле мэты, структуры і арганізацыі знакі падзяляюцца на 3 групы: знакі-сігналы, знакі-сімвалы (штучныя знакавыя сістэмы, невербальныя), моўныя знакі (вербальныя).

Знакі-сігналы – гукавыя, зрокавыя і іншыя ўмоўныя знакі, якія перадаюць інфармацыю аб прадмеце па дамоўленасці, умоўна. Яны не маюць натуральнай сувязі з прадметамі, з’явамі, аб якіх інфармуюць, з’яўляюцца нематываванымі, не змяшчаюць самі па сабе інфармацыі. Інфармацыя перадаецца знакавай сітуацыяй (напрыклад, званок – будзільніка, у кватэры, на занятках – у школе, вну, завадскі гудок, зялёная або чырвоная ракета, транспартная сігналізацыя). Змест сігнала як умоўнага знака вар’іруецца ў залежнасці ад сітуацыі, колькасці, парадку сігналаў.

Знакі-сімвалы маюць наглядны, вобразна матываваны знак. Яны перадаюць інфармацыю аб прадмеце на аснове абстрагавання яго пэўных уласцівасцей і прыкмет, якія ўсведамляюцца носьбітамі ўсёй з’явы, яе сутнасці. Гэта герб (адлюстраванне, паказ, малюнак якога-небудзь прадмета як прыкметы прыналежнасці пэўнай дзяржаве, гораду, роду і. т.п.), флаг (афіцыйны сімвал дзяржавы і яе суверэнітэту), малюнак сціснутых у поціску рук (сімвал міру), серп і молат (сімвал саюза рабочых і сялян), голуб (сімвал міру), сюды адносяцца таксама ваенныя знакі адрозненняў, нагрудныя знакі, піянерская сімволіка і інш.

Але асноўным відам камунікатыўнага інфармацыйнага знака, які займае асобнае месца ў сістэме іншых знакаў, з’яўляецца моўны знак. Мова як знакавая сістэма істотна адрозніваецца ад іншых знакавых сістэм:

1. Штучныя, пазамоўныя знакавыя сістэмы прызначаны для перадачы абмежаванай інфармацыі. Розныя тыпы знакаў для таго і ўзніклі , каб спецыялізаваць спосаб камунікацыі ў розных сферах дзейнасці чалавека. Мова – універсальны сродак зносін, які абслугоўвае чалавека і грамадства ва ўсіх сферах грамадскай дзейнасці. Прымяненне мовы на розных камунікатыўных сферах абумоўлівае варыянтнасць форм яе выражэння (функцыянальныя стылі мовы). Сфера ж ужывання іншых знакавых сістэм – вузкая, спецыяльная, абмежаваная.

2. Мова з’яўляецца ўсеабдымным сродкам не толькі перадачы і захавання інфармацыі, але і афармлення самой думкі, эмацыянальна-псіхічных адносін і актаў волевыяўлення. Штучныя знакавыя сістэмы звязаны з інфармацыяй, выражанай раней, яны служаць для перакадзіравання “гатовай” інфармацыі з адной формы ў другую. Мова ж арганічна звязана з думкай . якая да афармлення з дапамогай мовы не існуе, не з’яўляецца думкай у сапраўдным сэнсе гэтага слова. Змястоўная інфармацыя ўпершыню ствараецца ў тых або іншых моўных формах. Па гэтай прычыне ў значэнне моўнага знака нярэдка ўваходзіць эмацыянальны момант, тады як у знаках большасці штучных сістэм ён, як правіла, адсутнічае. Моўная сістэма шматпланавая і складаная, уключае розныя тыпы адносін.

3. Дапаможныя спецыялізаваныя знакавыя сістэмы маюць надуманы, штучны характар, з’яўляюцца актам разавага пагаднення, тады як мова ствараецца стыхійна, паступова і змяняецца ў працэсе функцыянавання. Мова як канкрэтна-гістарычная з’ява захоўвае многія супярэчлівыя факты, сістэмныя і асістэмныя ўтварэнні, у ёй назіраюцца палісемія і аманімія, ёсць некаторая збыткоўнасць. Штучныя ж знакавыя сістэмы ствараюцца свядомым актам волі ў выніку пагаднення і ў цэлым, і ў дэталях маюць прадуманы, лагічны характар, у іх свядома пазбягаюцца і звычайна адсутнічаюць супярэчнасці, непатрэбная празмернасць, сінанімія, аманімія і палісемія. Мова нават у развітым грамадстве толькі часткова, у некаторай, нязначнай ступені падпарадкоўваецца свядомаму ўздзеянню (напрыклад, у галіне тэрміналогіі), а штучныя знакавыя сістэмы змяняюцца па волі людзей вельмі хутка.

4. Тэорыі моўнага знака.

У сучасным мовазнаўстве ёсць розныя тэорыі моўнага знака:

1. Фенаменалагічная лінгвасеміятычная школа знакам лічыць любы прадмет, успрымаемы органамі пачуццяў, калі ён сігналізуе аб другой з’яве, якая непасрэдна не назіраецца. Знак, такім чынам, разумеецца як сігнал або прыкмета. Гэта тэорыя засноўваецца на фенаменалагічнай філасофіі, якая звяртае ўвагу на матэрыяльны бок знака і лічыць, што чалавечаму пазнанню даступна толькі з’ява (фенамен).Такая канцэпцыя знака характэрна для Ф.Бопа, Л.Блумфільда, прадстаўнікоў інжынернага мовазнаўства. У дачыненні да мовы знакамі-сігналамі прызнаюцца гукі і літары (гукі – знакі акустычнай мовы, літары – знакі аптычнай мовы). Гэта тэорыя з’яўляецца аднабаковай.

2. Логіка-псіхалагічная тэорыя знак тлумачыць як мадэль, якая абагульняе функцыянальныя ўласцівасці дадзенага прадмета. Знак ўяўляецца ідэальнай або функцыянальнай з’явай, якая не звязана з матэрыяльным бокам прадмета. Яна таксама прызнае, што знак не існуе сам па сабе, знак – частка знакавай псіхафізіялагічнай сітуацыі. Калі згодна з першай тэорыяй знакі – сігналы аб прадметнай і змястоўнай рэчаіснасці, то па другой – сігналы як наглядна-пачуццёвая частка мадэліруючай дзейнасці суб’екта. Гэта тэорыя таксама аднабаковая.

3. Найбольш распаўсюджанай у мовазнаўстве з’яўляецца білатэральная канцэпцыя моўнага знака, якая выдзяляе ў ім два бакі – азначальнае (лац. signatum) і азначаемае (signans). Гэта тэорыя разглядае знак як сукупнасць, непадзельнае адзінства гэтых двух бакоў, якое можна прадставіць у выглядзе наступнай роўнасці: Signum = signans + signatum. У мовазнаўстве ХІХ-ХХ тсст. паслядоўнымі прыхільнікамі такога падыходу да знака былі Гумбальт, Ф. Сасюр, Б. дэ Куртэнэ, Л. Ельмслеў і інш. Моўны знак яны разумелі як адзінства матэрыяльнага (знешняга, гукавога) і ідэальнага (унутранага). Гэта канцэпцыя выдзяляе ў знаку матэрыяльны экспанент, пачуццёва ўспрымаемы намі ў працэсе зносін і ідэальны аспект – адлюстраванне экспанента ў свядомасці чалавека, а таксама змест знака, грамадска замацаваную за знакам змястоўную інфармацыю. (Напрыклад, дарожныя знакі, малюнкі, сімвалы, словы). Змест уласных імён – адлюстраванне ў свядомасці адпаведных індывідуальных прадметаў (Мінск, Варшава, Купала, Л. Талстой), змест агульнага імя – абагуленае адлюстраванне класа прадметаў (стол, бяроза, арол).

Пры дапамозе знакаў людзі не толькі адлюстроўваюць рэчаіснасць, але і ўздзейнічаюць на яе, выклікаючы пэўныя дзеянні з боку субяседніка. Пазамоўныя знакі, разлічаныя на выклік пэўнай рэакцыі – забараняльныя, прадпісваючыя, у мове – гэта формы загаднага ладу, каманды, пытальная, клічная інтанацыя (Чытайце! Не размаўляйце! Ці зразумелі маю думку?). Такім чынам, знак – двухбаковая, матэрыяльна-ідэальная адзінка, носьбіт сацыяльнай інфармацыі.

Праблема матываванасці моўнага знака.

Важным пытаннем знакавай тэорыі з’яўляецца праблема матываванасці моўнага знака. Якая сувязь паміж экспанентам і зместам знака? У штучных знакавых сістэмах адносная матываванасць магчымая, але не абавязковая. Напрыклад, ёсць група дарожных знакаў матываваных, іканічных, выяўленчых (дзеці на дарозе, выкід гравію, звілістая дарога), адносна матываваныя знакі (дамашнія або дзікія жывёлы на дарозе), нематываваныя знакі, умоўныя (праезд забаронены, канец абмежаванням). Але і ў гэтых выпадках матываванасць не з’яўляецца абсалютнай, напрыклад, прадпісваючыя і забараняючыя знакі (праезд на веласіпедзе дазваляецца або забараняецца – розны колер – блакітны фон і белы малюнак, белы і чырвоны). Такім чынам, тут матываванасць – толькі эпізод на фоне нематываванасці, умоўнасці як агульнага правіла.

Ці з’яўляецца матываваным моўны знак? Ф. Сасюр: Моўны знак з’яўляецца адвольным, таму што адвольная сувязь паміж абазначаючым (гукавым вобразам) і абазначаемым (паняццем). Але адвольнасць моўнага знака абмяжоўваецца законамі развіцця дадзенай мовы. Сасюр лічыць, што абсалютна адвольным знак з’яўляецца толькі ў некаторай частцы слоў тыпу дом, пяць, сад, якія страцілі ўнутраную форму. У большасці слоў у агульнай сістэме мовы адвольнасць знака можа спалучацца з матываванасцю (пяцьдзесят, дамашні). Так, сярод прасцейшых моўных знакаў – марфем матываванымі знакамі з’яўляюцца толькі гукапераймальныя карані. Экспаненты ўсіх астатніх марфем – каранёвых і афіксальных – абсалютна нематываваныя. У знаках-інфарматарах тыпу вытворных асноў і слоў назіраецца адносная матываванасць (гэтыя знакі матываваныя самім складам сваіх экспанентаў, наборам прасцейшых знакавых адзінак, з якіх яны пабудаваны (вадаправод – вада + праводзіць, ваплаваючыя – вада+плаваць). Гэтыя і многія іншыя словы з’яўляюцца матываванымі ў сэнсе іх празрыстай “унутранай формы”, наяўнасці прыкметы, пакладзенай у аснову наймення, іх сувязі з утваральнай асновай, але матываванасць іх мае адносны характар. Чаму ў кожнай назве выбрана іменна дадзеная прыкмета, а не іншая (парэчкі, кукарэкаць, мяўкаць)? Напр., назвы месяцаў і дзён тыдня ў розных мовах, уласныя імёны людзей.

Тыпы і віды моўных знакаў, іх функцыі.

Паводле ступені інфарматыўнасці моўных знакаў і іх суадносін з натуальнай мовай вызначаюцца наступныя тыпы і віды знакаў:

Ярус знакаў	Тып знакаў	Віды знакаў
Ярус першасных знакаў натуральнай мовы	Знакі-інфарматары	Марфемы, словы, словазлучэнні, сказы
Ярус першасных паўзнакаў натуральнай мовы	Знакі-дыстынктары	Фанемы, склады
Ярус другасных знакаў, якія замяшчаюць першасны знак	Знакі-субстытуты	літары

Табліца № 3. Тыпы і віды моўных знакаў

1 і 2 тыпы – першасныя знакі, 3 – другасны. Літара – субстытут фанемы, фанема – знак мовы. Знакі-субстытуты могуць адасабляцца і ўтвараць асобныя знакавыя сістэмы (навуковая сімволіка – хімічная, алгебраічная, міжнародная штучная мова эсперанта).

Паколькі мова – сродак зносін, то моўным знакам неабходна лічыць адзінкі, якія нясуць пазамоўную інфармацыю. Такім мінімальным, простым знакам-інфарматарам з’яўляецца марфема, але марфемы не існуюць асобна, таму з камунікатыўнага пункту погляду марфемы – сігнальныя знакі, якія ўказваюць на моўныя значэнні.

Асноўным моўным знакам з’яўляецца слова, гэта асаблівы знак, адзінка другой сігнальнай сістэмы. Слова, як і любы знак, мае перцэптыўную функцыю – гэта гукавы або пісьмовы факт, успрымаемы органамі пачуццяў, які замяняе, замяшчае паняцце або прадмет і мае ўласнае значэнне (каса 1, каса 2, каса 3 – тоесныя гукавыя сігналы, але маюць рознае значэнне; лінгвістыка, мовазнаўства – розныя гукавыя сігналы, але маюць аднолькавае значэнне).

У словах як знаках матэрыяльны бок з’яўляецца ўмоўным, адвольным, а ідэальны – адлюстроўвае аб’ектыўны свет і веды гаворачых. Эксперымент акад. Л.Шчэрбы: “Глокая куздра штеко будланула бокра и курдячит бокрёнка”.

Істотныя ўласцівасці слова як моўнага знака: узнаўляльнасць, паўтаральнасць, матэрыяльнасць, лінейнасць, дыскрэтнасць, канвенцыянальнасць.

У адпаведнасці з рознымі знакавымі ўзроўнямі выдзяляюцца розныя віды знакаў:

Узровень знакаў	Від знака
Субзнакавы ярус	фанемы
Знакавы ярус	словы
Суперзнакавы ярус	словазлучэнні, сказы

Табліца № 4. Узроўні і віды знакаў.

У залежнасці ад ступені інфарматыўнасці знака выдзяляюцца розныя іх віды паводле паўнаты выражэння значэння:

Тып знака	Від знака
Няпоўныя знакі	фанемы, склады
Часткова-поўныя	марфемы
Поўныя	словы
Комплексныя	словазлучэнні, сказы

Табліца №5. Тыпы і віды знакаў паводле інфарматыўнасці

Функцыі моўных знакаў у адносінах паміж сабой	Від знака
адрознівальная	фанемы, склады
класіфікуючая	марфемы
канструктыўная	фанемы, склады, марфемы, словы, сказы

Табліца № 6. Функцыі моўных знакаў.

Няпоўныя, частковыя знакі (фанемы, склады) адрозніваюць марфемы і словы і ўдзельнічаюць у пабудове іх матэрыяльных абалонак. Часткова-поўныя (марфемы) класіфікуюць словы і ўдзельнічаюць у пабудове іх асноў і граматычных форм. Поўныя і комплексныя знакі выконваюць канструктыўную функцыю.

Функцыі моўных знакаў	У адносінах да якіх з’яў
1 намінатыўная (называюць прадмет) 2 дэйктыўная (указваюць на яго) 3мадэліруючая (дазваляюць стварыць знакавы аналаг сітуацыі)	у адносінах да аб’ектыўнай рэчаіснасці
1сігніфікатыўная (абазначаюць паняцце) 2экспрэсіўная (выражаюць стан свядомасці)	у адносінах да элементаў свядомасці
Прагматычная (дапамагаюць уздзейнічаць на чалавека)	у адносінах да іншых людей

Табліца № 7. Функцыі моўных знакаў у адносінах да іншых з’яў.

Такім чынам, у грамадстве функцыянуюць розныя тыпы камунікатыўных знакаў, якія з’яўляюцца матэрыяльнымі носьбітамі сацыяльнай інфармацыі (знакі-сімвалы, знакі-сігналы, моўныя знакі). Спецыфікай моўных знакаў з’яўляецца іх універсальнасць, арганічная сувязь з мысленнем, аб’ектыўнасць. Асноўнымі тыпамі моўных знакаў з’яўляюцца знакі-інфарматары, дыстынктары, субстытуты, іх віды – няпоўныя, часткова-поўныя, поўныя, комплексныя.

Літаратура

1. Плотнікаў Б.А. Агульнае мовазнаўства. Мн., 1994.

2. Рагаўцоў В.І. Агульнае мовазнаўства. Магілёў, 2006.

3. Березин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М., 1970.

4. Гируцкий А.А. Общее языкознание. Мн., 2003.

5. Кодухов В.И. Общее языкознание. – М., 1074.

6. Мечковская Н.Б., Норманн Б.Ю., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Структура языка. Типология языков и лингвистика универсалий. 2-е изд. Мн., 1995.

7. Мечковская Н.Б., Плотников Б.А., Супрун А.Е. Общее языкознание: Сущность и история языка. 2-е изд. Мн., 1993.